Дзяніс Васільевіч Давыдаў (1784—1839)  —  адзін з тэарэтыкаў і практыкаў партызанскай вайны 1812 года. Генерал-лейтэнант. Паэт і мемуарыст.

За складанне сатырычных вершаў Аляксандр І выключыў яго з гвардыі і перавёў у гусары. Служыў у Беларускім гусарскім палку, што знаходзіўся ў Кіеўскай губерні. У пачатку Айчыннай вайны ўступае ў Ахтырскі гусарскі полк, дзе камандуе батальёнам, а потым  —  армейскім партызанскім атрадам.
З паслужнога спісу Дзяніса Давыдава: «У сапраўдных баях знаходзіўся … пад Ляхавам 28 кастрычніка, пад Смаленскам 29, пад Красным 2 і 4 лістапада, пад Копыссю 9 лістапада, дзе разбіў кавалерыйскае дэпо французскай арміі, пад Бялынічамі 14-га і за мужнасць узнагароджаны ордэнам Святога Георгія ІV класа…»

Каля паўгода насельніцтва Бялыніцкага раёна вымушана было жыць ва ўмовах напалеонаўскага акупацыйнага рэжыму. 14 лістапада 1812 года партызанскі атрад Дзяніса Давыдава выбіў з мястэчка два батальёны польскай пяхоты і два эскадроны ўланаў дывізіі генерала Дамброўскага, якія змагаліся на баку Напалеона, і завяршыў іх поўны разгром на рацэ Аслік непадалёку ад Эсьмонаў.

Бітве за Бялынічы Дзяніс Давыдаў прысвяціў некалькі старонак «Ваенных запісак», іх жа ў сваю чаргу скарыстаў у рамане «Дзяніс Давыдаў» і расійскі пісьменнік Задонскі.

Беларускі мастак Леанід Шчамялёў напрыканцы 1980-х гадоў напісаў карціну «Вызваленне Бялынічаў 14 лістапада 1812 года», якая зберагаецца ў фондах раённага мастацкага музея імя Бялыніцкага-Бірулі.

Прапаную чытачам  паглядзець на тую падзею вачыма самога Дзяніса Давыдава.

«…Мы падыходзілі да лясістых берагоў Бярэзіны, — пісаў Давыдаў.  —  Пяхота была неабходна, а пяхоту ў мяне адбіралі; што было рабіць? Я звярнуўся да генерала Міларадавіча, які на час пазычыў мне дзве гарматы коннай артылерыі і тым самым некалькі паправіў маё становішча».

А перад гэтым генерал-лейтэнант Канаўніцын загадаў Дзянісу Давыдаву далучыцца да войска генерал-ад’ютанта Ажароўскага, якое павінна было адбіць у французаў Магілёў. Пасля авалодання горадам партызанскаму атраду прадпісвалася фарсіраваным маршам рушыць да мястэчка Беразіно і там спыніцца, «бо верагодна, што каля гэтага месца пашчасціць вам многае перахапіць, і для таго, з’явіўшыся туды, накіраваць партыю ў бок Бабра і Гумнаў».

Гэты загад вольналюбіваму «ідэйнаму якабінцу» Давыдаву не спадабаўся, бо ён не пабачыў у тым «карысці службе», і камандзір партызанскага атрада, прыняўшы на сябе адказнасць, ідзе на Галоўчын і Бялынічы.
Увечары 13 лістапада Давыдаў з’явіўся ў Галоўчыне. Ад мясцовых жыхароў даведаўся, што ў Бялынічах раскватэраваўся атрад палякаў, якія абаранялі шпіталь і склады. Раніцой наступнага дня партызаны рушылі на Бялынічы. Па дарозе да іх далучыўся паручык Ахтырскага гусарскага палка Казановіч, які два дні патаемна гасціў у бацькоў. Сустрэча гэта аказалася дарэчы, паколькі Казановіч што-кольвечы разведаў пра варожы гарнізон і добра ведаў мясцовыя дарогі.

ДАРЭЧЫ:

Бацькі Людвіга Казановіча жылі ў фальварку Людзвінава каля вёскі Пральня цяперашняга Вішоўскага сельсавета. Дарэчы, за падтрымку нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863 года чарговы ўладальнік гэтага фальварка І. Квяцынскі быў высланы ў Пензенскую губерню.

«Непрыяцельская кавалерыя выехала з Бялынічаў і была падпалкоўнікам Храпавіцкім і маёрам Чачэнскім адразу ж адкінута ў мястэчка, занятае двума моцнымі батальёнамі пяхоты. Ярасць пераследу завабіла нас на батальёны. Яны сустрэлі нас, як варта сустракаць нападнікаў, калі жадаеш абараняцца з гонарам».

Давыдаў, ацаніўшы сітуацыю і моц палякаў, задумаў ухіліцца ад бою, абышоўшы мястэчка справа, каля фальварка Хвойна, і потым выйсці на эсьмонскі шлях. Але адліга ды балоцістая мясцовасць прымусілі яго адмовіцца ад гэтае задумы і ўступіць у бітву.

«Я загадаў адкрыць агонь з гармат уздоўж галоўнай вуліцы. Непрыяцельская калона расступілася направа і налева, але, карыстаючыся мясцовасцю, перашкаджала ўступленню нашаму на вуліцу густым ружэйным агнём з-за хат і агароджаў. Я не ўмею прыходзіць у роспач, але тут было ад чаго адчаяцца. Дарэмна я памнажаў і ўзмацняў пакушэнні мае, каб выцесніць непрыяцеля з засады, ім выбранай: людзі і коні нашы валіліся пад смяротным агнём, але ні на крок ўперад не падаваліся, гэта быў мой Аркольскі мост! Аднак трэба было дзейнічаць: з гадзіны на гадзіну граф Ажароўскі мог прыйсці з Магілёва і, дзякуючы сваёй пяхоце, вырваць у мяне лісток лаўра, за які ўжо я рукой хапаўся!»

Аркольскі мост  —  гэта мост на рацэ Арколе ў Італіі. Вядомасць атрымаў пасля бітвы Напалеона са значна пераўзыходзячымі сіламі аўстрыйцаў у 1796 годзе. Банапарт дзеля завалодання мостам пайшоў на штурм яго на чале калоны.

У атрадзе Дзяніса Давыдава знаходзіўся і яго малодшы брат Леў, які з адборным атрадам казакаў нечакана паімчаўся па вуліцы і, ударыўшы па рэзерве палякаў, пагнаў яго да моста праз Друць. Але і гэты мужны і рызыкоўны ўчынак поспеху не прынёс. Праўда, Храпавіцкаму ўдалося захапіць шпіталь і склад, што знаходзіліся перад мястэчкам. І тут здарылася нечаканае: казацкі атрад палкоўніка Шамшава з войска генерал-ад’ютанта Ажароўскага паспрабаваў адбіць шпіталь і склад у … Храпавіцкага! Калі ж гэта не ўдалося, Шамшаў адвёў полк у поле і толькі назіраў за бойкай партызанаў з палякамі.

Дзяніс Давыдаў выразна ўсведамляў, што полк Шамшава — авангард атрада Ажароўскага, які знаходзіцца ўжо на падыходзе да Бялынічаў. Перамогу ўступаць не хацелася. «Я вырашыў запаліць хаты брандкугелямі», — прызнаецца Давыдаў.

У такім разе Бялынічы немінуча згарэлі б у страшэнным пажары. На шчасце, здарылася нечаканае: палякі пачалі збірацца ў калону. Давыдаў адмяняе свой загад на спаленне і б’е па ворагу карцеччу, што паскорыла арганізаваны адыход палякаў у накірунку да Эсьмонаў.

Прыкладна на тым месцы, дзе ў 1812 годзе пачыналася галоўная вуліца Бялынічаў, ўстаноўлены муляж гарматы -— як напамінак аб тых падзеях.
«Прапусціўшы калону ў поле, мы аб’ехалі яе з усіх бакоў, не перастаючы разрываць яе гарматнымі стрэламі. Камандуючы маёй артылерыяй паручык Паўлаў страляў з адной гарматы карцеччу і ядрамі, а з другой  —  гранатамі. Хвост калоны сцяліўся па дарозе, але сама яна злучалася і працягвала адступленне, адстрэль-ваючыся».

Увайшоўшы ў лес непадалёку ад Мокравічаў, палякі каля паловы сваіх стралкоў пакінулі для стрымлівання партызанаў. Але Леў Давыдаў з казакамі абрушыўся на іх з лесу і пасля непрацяглай сутычкі польскія стралкі вымушаны былі ратавацца ўцёкамі. У палон патрапілі палкоўнік, два капітаны, 96 жаўнераў, але цяжкае кулявае раненне ў гэтым баі атрымаў і Леў, «замацаваўшы крывёю адважны свой подзвіг», — адзначыў Дзяніс Давыдаў.

ДАРЭЧЫ:

Яшчэ напачатку 1980-х гадоў некаторыя бялыніцкія старажылы прыгадвалі, што на месцы гэтай сутычкі і ранення Льва Давыдава стаяў сціплы помнік. Хутчэй за ўсё ён быў устаноўлены ў 1912 годзе, калі шырока адзначаўся 100-гадовы юбілей перамогі ў Айчыннай вайне. Помнік быў знішчаны ў 1920-я гады…

Пасля гэтай сутычкі Дзяніс Давыдаў загадаў казацкай сотні на чале з Бекетавым патаемна прабрацца ў Эсьмоны, разабраць мост праз Аслік і ў засадзе дачакацца непрыяцеля, а сам пасыпаў калону адступаючых карцеччу. «Намер мой быў зрабіць рашучы націск каля гэтага паселішча і тым спыніць бой, які стаў для мяне вельмі дарагім».

Задуманае ўдалося. На пераправе каля разбуранага моста па калоне з усіх бакоў ударылі і казакі Бекетава, і асноўныя сілы Давыдава. Адны палякі сталі кідаць зброю, здаючыся ў палон партызанам, а рэшта, адстрэльваючыся, пераправілася праз рэчку і праз Заазер’е адступіла да Беразіно.

ДАРЭЧЫ:

Сярод жыхароў Эсьмонаў, Заазер’я і шэрагу навакольных вёсак да сёння бытуе легенда, што пад вялізным каменным крыжам, які знаходзіцца ў лесе пры дарозе на Шапялевіцкі шлях, пахаваны нейкі французскі генерал, войска якога ў лістападзе-1812 адступала да Бярэзіны.

Параненых разам з братам пад прыглядам двух хірургаў з захопленага шпіталю Дзяніс Давыдаў адправіў у Шклоў, а трафеі (400 чвэртак жыта, 40  —  пшаніцы, 200  —  грэчкі, 50  —  канопляў; 290 хворых са шпіталю і 13 лекараў; запалоненых палкоўніка, чатырох капітанаў, 192 радавых, увесь абоз і 180 стрэльбаў) пад распіску перадаў упраўляючаму бялыніцкім маёнткам князя Ксаверыя Агінскага Ляпінскаму і рушыў пад Беразіно.

Міхась КАРПЕЧАНКА, краязнаўца.

Могилевская правда